ប្រាសាទព្រះវិហារ៖ គ្រាប់កាំភ្លើងអាចបំផ្លាញថ្ម ប៉ុន្តែមិនអាចលុបប្រវត្តិសាស្ត្រ

នេះជារូបភាពវីដេអូនៃការវាយប្រហារលើតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ ក្នុងអំឡុងនៃសកម្មភាពឈ្លានពានប្រដាប់អាវុធរបស់យោធាថៃកាលពីខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ ដែលបានបន្សល់ទុកការខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរលើប្រាសាទព្រះវិហារ, សម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកដែលបានឈរឆ្លងកាត់ប្រវត្តិសាស្ត្ររាប់សតវត្សរ៍។ គ្រាប់កាំភ្លើងដែលធ្លាក់លើប្រាសាទ មិនមែនគ្រាន់តែបំបែកថ្មមួយដុំទេ។ វាបំផ្លាញស្នាដៃស្ថាបត្យកម្ម ប្រវត្តិសាស្ត្រ អត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ និងមរតកដែលមនុស្សជាតិមានកាតព្វកិច្ចរួមគ្នាការពារ។

ប្រាសាទព្រះវិហារមិនមែនជាទីតាំងដែលអាចយកមកធ្វើជាវត្ថុនៃការបាញ់បំផ្លាញដោយគ្មានការខ្វល់ខ្វាយបានឡើយ។ រាល់ស្លាកស្នាមបែកបាក់ រាល់រណ្តៅគ្រាប់ និងរាល់ផ្នែកនៃប្រាសាទដែលត្រូវបានបំផ្លាញ គឺជារបួសលើបេតិកភណ្ឌដែលមិនអាចបង្កើតឡើងវិញឱ្យដូចដើមបាន។

អ្វីដែលកាន់តែឈឺចាប់ គឺរូបភាពនៃការវាយប្រហារដែលអមដោយសំឡេង និងអាកប្បកិរិយារីករាយរបស់យោធាថៃដែលបានបាញ់បំផ្លាញប្រាសាទព្រះវិហារដោយមិនខ្វល់អ្វីទាំងអស់ ខណៈសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌដ៏មានតម្លៃកំពុងស្ថិតក្រោមអំណាចគ្រាប់កាំភ្លើង។ ប្រាសាទអាចរងការខូចខាត ប៉ុន្តែប្រវត្តិសាស្ត្រមិនអាចត្រូវបានបាញ់កម្ទេច។ ថ្មអាចបែក ប៉ុន្តែភស្តុតាងនៃការបំផ្លិចបំផ្លាញនឹងនៅតែជាសាក្សីនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ការបំផ្លាញប្រាសាទព្រះវិហារ មិនមែនជាការបំផ្លាញសម្បត្តិរបស់កម្ពុជាតែមួយទេ។ វាជាការបំផ្លាញមរតករួមរបស់មនុស្សជាតិ។ ព្រះវិហារជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក។ បេតិកភណ្ឌត្រូវការការការពារ មិនមែនគ្រាប់កាំភ្លើង។

របាយការណ៍របស់បេសកកម្មប្រឹក្សារួម UNESCO World Heritage Centre–ICOMOS បានកត់ត្រាទិន្នន័យរបស់អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារថា ការវាយប្រហារក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ បានបង្កការខូចខាត ១៤២ ទីតាំង លើប្រាសាទ ហើយការវាយប្រហារក្នុងខែធ្នូ បានបង្កការខូចខាតបន្ថែម ៤២០ ទីតាំង។ នោះមានន័យថា ក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់យោធាថៃទាំងពីរលើក ប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានកត់ត្រាការខូចខាតសរុប ៥៦២ ទីតាំង។ ភស្តុតាងនេះត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយការស្ទង់បច្ចេកទេសរបស់ CMAC។ CMAC បានរកឃើញ រណ្តៅគ្រាប់សរុប ៥០១ កន្លែង ដែលបង្កឡើងដោយគ្រាប់បែកទម្លាក់ពីអាកាស កាំភ្លើងធំ និងដ្រូន។ ក្នុងនោះ ៧៨ រណ្តៅ ត្រូវបានកត់ត្រាពីការប៉ះទង្គិចខែកក្កដា និង ៤២៣ រណ្តៅ ពីសង្គ្រាមឈ្លានពានខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥។

Preah Vihear: Shells Can Shatter Stone, But They Cannot Erase History

This video shows the attack on the area of the Temple of Preah Vihear during the Thai military’s armed aggression in December 2025, which left severe damage to Preah Vihear—a World Heritage property that has stood through centuries of history.

Shells striking a temple do not merely break pieces of stone. They destroy architecture, history, cultural identity, and heritage that humanity shares a collective responsibility to protect.

The Temple of Preah Vihear is not a place that can simply be subjected to destructive fire without regard for the consequences. Every shattered structure, every impact crater, and every damaged part of the temple represents a wound inflicted upon irreplaceable cultural heritage that can never be restored exactly to its original state.

What makes these images even more painful is the sound and apparent celebratory behaviour of the Thai soldiers involved in the attack, showing little regard as this precious World Heritage property came under fire.

The temple may be damaged, but history cannot be shelled into oblivion. Stone may be shattered, but the evidence of destruction will remain a witness to history.

The destruction of the Temple of Preah Vihear is not merely the destruction of Cambodia’s heritage. It is damage inflicted upon the shared heritage of humanity. Preah Vihear is a World Heritage property. Heritage deserves protection—not artillery fire.

The report of the UNESCO World Heritage Centre–ICOMOS Joint Advisory Mission recorded data provided by the National Authority for Preah Vihear showing that the attacks in July 2025 caused damage at 142 locations across the temple complex, while the attacks in December caused damage at an additional 420 locations. This means that across the two episodes of armed aggression by the Thai military, damage was recorded at a total of 562 locations at the Temple of Preah Vihear.

This evidence is further reinforced by a technical survey conducted by the Cambodian Mine Action Centre (CMAC). CMAC identified a total of 501 impact craters caused by aerial bombs, artillery fire, and drones. Of these, 78 craters were recorded from the July clashes and 423 craters from the armed aggression in December 2025.

562 recorded locations of damage. 501 impact craters. A World Heritage property scarred by war.

These are not merely numbers. They represent physical scars left upon a monument of outstanding value to humanity.

Shells can shatter stone. They can scar a temple. But they cannot erase history—and they cannot erase what happened at Preah Vihear.

ប្រភពរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងព័ត៌មាន